Denktank
Oproep aan kabinet en parlementsleden
en aan al degenen die bezorgd zijn over onze democratie,
om stappen te zetten voor de instelling van een
Denktank van de Tweede Kamer.
Erosie van de democratische fundamenten door onoplettendheid Een oeroud patroon ontwikkelt zich voor onze ogen, namelijk de erosie van de fundamenten van onze democratische samenleving door onoplettendheid van de samenleving op het beleid van de overheid.
Het Toeslagenschandaal, het Groningse gaswinningsschandaal, en de stikstofkwestie, zijn, met andere problemen, exponenten van die erosie.
Deze fenomenen worden in mijn essay op deze website in Artikelen/Topoverleg, tegen de historische achtergrond van de ontwikkeling van samenlevingen beschouwd, waarin het mechanisme duidelijk wordt en daarmee ook de oplossing.
Het is inmiddels duidelijk dat het de Kamer ontbreekt aan kennis en tijd om haar functies van medewetgever en controleur van de overheid goed uit te kunnen oefenen.
Geen wonder, want de samenleving is zo complex geworden dat het voor de volksvertegenwoordiging schier onmogelijk is om zonder deskundige bijstand de werkelijkheid in haar juiste proporties te kunnen beoordelen.
Door dit gebrek aan duidelijkheid is een leemte ontstaan in het gezamenlijk gedeelde begrip van de huidige noden, waardoor het debat met de bewindslieden de nodige diepgang mist. Een stortvloed van moties die de waan van de dag betreffen, vult de tijd.
Een Kamer waarin partijen elkaar bestrijden en het bredere belang uit het oog verliezen, is als zodanig niet voor haar taken geschikt.
De overheid krijgt daardoor te veel ruimte voor een beleid dat tot de huidige problemen heeft geleid.
De bedoeling is de Tweede Kamer te revitaliseren door de instelling van een denktank die onafhankelijk van de politiek, overheidsvoorstellen voor wetgeving en beleid analyseert en valideert, en die voor de Kamerleden de effecten helder maakt die het voorgestelde beleid voor de burgerij zullen hebben.
De Denktank is dus geen adviesorgaan, maar een eigen orgaan van de Kamer dat overheidsvoorstellen onderzoekt en daarover aan de Kamer rapporteert. Dat rapport geeft ook de opties die openstaan bij de afweging van de mogelijkheden en bezwaren die aan de diverse oplossingen kleven.
Voorstanders
Van verschillende kanten wordt de noodzaak tot instelling van een denktank ingezien.
Pieter Omtzigt stelt in zijn boek Een nieuw sociaal contract (pag. 114,115) dat modellen dominant zijn en dat de beleidsmodellen van de overheid subjectieve samenvattingen van de werkelijkheid zijn, met fouten en onvolledigheden, die zouden moeten worden geverifieerd en gevalideerd door een gremium dat onafhankelijk is van de politiek en lobbyisten; een denktank dus.
De Tweede Kamer
De Tweede Kamer meldt zelf -bij monde van de enquêtecommissie Groningse gaswinning- in de marge van haar rapport dat de Tweede Kamer moet worden versterkt om haar taak als medewetgever en controleur van de uitvoerende macht goed te kunnen uitvoeren.
De Raad voor de rechtspraak
De voorzitter van de Raad heeft zich onlangs over de kwaliteit van wetgeving uitgelaten. Hij stelt dat goede wetgeving tot minder rechtspraak leidt, waarmee hij bedoelt dat de rechter het drukker heeft naarmate de wetgever slechte wetten maakt; en de rechter kampt al vele jaren met achterstanden. De impliciete conclusie is duidelijk.
Het is buiten de orde dat de rechterlijke macht in het openbaar een oordeel uitspreekt over de kwaliteit van het werk van de wetgevende macht en daarmee wijst op het gebrekkig functioneren van de Kamer als medewetgever. Die uitspraak telt zwaar.
Herman Tjeenk Willink
Herman Tjeenk Willink hekelt in zijn boek Kan de overheid crises aan? de tekortschietende kennis zowel bij de bewindslieden, de departementen, als de Tweede Kamer.
In de debatten blijkt niet zelden dat partijen niet in de gaten hebben dat zij eigenlijk over verschillende onderwerpen praten.
De diepgang aan kennis is pover.
Reijer Passchier
Ook de onderzoeker Passchier komt in zijn boek Artificiële intelligentie en de rechtsstaat tot de conclusie dat de Kamer met een eigen wetenschappelijk bureau moet worden versterkt.
Kees Verhoeven
Het oud-Kamerlid Verhoeven rapporteert in zijn boek De democratie crasht het gevaarlijke gebrek aan kennis van AI bij de Kamer. Deskundige ondersteuning is vereist.
Waarom faalt de overheid?
Goed beschouwd ligt de oorzaak van het falen van de overheid in het gebrek aan kennis bij de Tweede Kamer die mede daardoor niet goed kan functioneren.
En dat is onder meer het gevolg van de ‘Oekaze Kok’ die in de tachtiger jaren ieder contact en kennisoverdracht tussen Kamerleden en de departementen verbood.
Deze, aan autocratie grenzende ingreep van destijds, was onlangs binnen het kabinet de aanleiding om verband te leggen met het kwijnende vertrouwen van de samenleving in de overheid en de politiek.
Toegang tot departementen
Op 11 januari 2023 besloot premier Rutte met de minister van BZK en alle twaalf secretarissen-generaal van de departementen – het ‘Topoverleg’- tot opheffing van dit monopolie van bewindslieden op de kennis van de departementen.
Het argument was dat de Kamer als medewetgever toch over dezelfde gegevens moet kunnen beschikken als de overheid.
(Voor de burgerij geldt het besluit ook, met het argument dat die belasting betaalt).
De Kamer kan nu dus de nodige gegevens en modellen (laten) opvragen om die door de denktank te laten verifiëren en bewerken zoals Omtzigt voorstelt.
Ik merk hierbij op dat de Kamer wellicht niet over de nodige kennis zal beschikken om bij de departementen de nodige informatie op te vragen; dit zal dus tot een van de taken van de denktank behoren.
De impact van de ‘Denktank’
Het wetgevingsdebat met de overheid kan door de Kamer worden gevoerd op basis van de opties die de Denktank heeft uitgewerkt. Bij dat debat zullen leden van de Denktank aanwezig zijn waardoor het debat aan diepgang en werkelijkheidswaarde wint. Meer hierover in hoofdstuk 4 van het hiervoor genoemde essay.
Er zijn nog twee aspecten die aandacht verdienen:
1. Het politieke klimaat wordt voor bewindslieden aantrekkelijker als het kennispotentieel van de Kamer opweegt tegen dat van de departementen. En daarmee neemt de kans toe dat gekwalificeerde personen makkelijker voor een politieke of bestuurlijke functie kiezen dan voor een functie elders.
2. Een tweede gevolg van een zodanig kennisevenwicht is dat het afschrikwekkende karakter van een minderheidskabinet verdwijnt.
Een kabinetsvoorstel kan een zodanige kwaliteit hebben dat de analyse van de Denktank een Kamermeerderheid oplevert.
De achterliggende gedachte is als volgt:
Het voorstel van de minister komt uit de bronnen van de departementen en is gevormd aan de hand van de bedoelingen van de minister en de gehanteerde denkkaders.
Die bronnen zijn nu ook voor de Denktank toegankelijk geworden.
De kans is dan groot dat de uiteenzetting en de opties die de Denktank aan de Kamer presenteert voldoende in de lijn van het voorstel liggen om een Kamermeerderheid op te leveren.
Deze denkwijze zou bijvoorbeeld passen voor het stikstofdebat waarbij een van de fracties een Kamermeerderheid frustreert terwijl die van een onrealistische werkelijkheidssituatie uitgaat, die door de overige Kamerleden op grond van het rapport van de Denktank niet wordt ondersteund.
Deze overige Kamerleden kunnen dan met een voldoende meerderheid besluiten.
De instelling van de Denktank
Uitgaande van de dominante positie van de overheid zal de coalitie die uiteraard willen handhaven en dus allicht geen medewerking aan de instelling willen verlenen.
De Tweede Kamer zal nu stappen moeten nemen om haar geloofwaardigheid als betekenisvolle volksvertegenwoordiging te redden.
Het lijkt me logisch en redelijk dat de Kamerleden, die de noodzaak van een eigen Denktank inzien, zonder meer overgaan tot het instellen daarvan. Een besluit van de Kamer als zodanig is niet nodig.
Er is namelijk een drievoudige basis bij de overheid aanwezig die voor de Kamer een uitnodiging betekent om de nodige stappen te kunnen realiseren.
1. Het beroep op het recht dat in 2017 (zie hoofdstuk 5 van eerder genoemd essay) is ontstaan om de volledige documentatie van bij de conceptie van wetgeving gebruikte AI, te ontvangen. De uitoefening van dit recht betekent impliciet de aanwezigheid van deskundigheid bij de Kamer.
2. Het recht op inlichtingen op grond van artikel 68 GW, dat zonder deskundigheid bij de ontvanger geen waarde heeft.
3. De toegang tot de kennis van de departementen, die is beoogd met de opheffing van het kennismonopolie zoals op 11 januari 2023 is besloten door de premier, de minister van BZK en de twaalf secretarissen-generaal.
Hierbij moet ik opmerken dat in het eerder genoemde hoofdstuk 4 van mijn essay, sprake is van “Grenzeloos samenwerken” tussen departementsambtenaren en Kamerleden. Het idee van grenzeloosheid is zeer aansprekend omdat hier iets nieuws wordt gepresenteerd waarbij brede marges nodig zijn om het project handen en voeten te geven.
Maar helaas is die samenwerking in een moeilijk te aanvaarden vorm gegoten, waar ik mijn vraagtekens bij heb gezet. Een integere vorm van samenwerken werkt alleen op een breed niveau tussen ambtenaren en Kamerleden-met-een-denktank dat niet in aparte gespreksgroepjes mag worden gevoerd; zoals dat toch wel wordt voorgesteld.
Met de gereserveerde dertig miljoen kan overigens een aardige start gemaakt worden, dunkt me.
Adressering
Deze oproep is ook gericht tot die mensen die vanuit hun betrokkenheid op het onderhoud van onze democratie de koppen bij elkaar willen steken en de handen ineen willen slaan om te komen tot de instelling van een eigen deskundigenbureau: ‘Denktank’ van de Tweede Kamer.
Wat de instelling en organisatie van de Denktank betreft, moet ik dat overlaten aan mensen die ervaring hebben met de instelling van nieuwe staatsrechtelijke instituties.
Er zijn echter een aantal essentiële randvoorwaarden:
1. De leden van de Denktank worden door loting aangewezen.
2. De loting geschiedt onder deskundigen van overheidsadviesorganisaties die geacht kunnen worden een aanvaardbare afspiegeling te vormen van de deskundigheid in Nederland op alle gebieden van wet- en regelgeving.
3. De zittingsduur is vijf jaar, jaarlijks wordt een vijfde van hen door loting vervangen. Zij blijven evenwel behoren tot de groep waaruit de loting plaatsvindt.
4. Voor belangenverstrengeling en andere ongevraagde beïnvloeding van de leden moet worden gewaakt.
5. De Denktank heeft een bestuur dat de jaarlijkse loting voor de bestuurswisseling verzorgt; het bestuur wordt door coöptatie samengesteld.
6. De Denktank is onafhankelijk van de politiek en beweegt zich op alle gebieden van wetenschappelijke belangstelling.
Partijdiscipline
Kamerleden zullen zich moeten gaan beraden over de verhouding van hun eed -of belofte- op de Grondwet, tegenover de trouw aan hun politieke partij. Deze afweging leidt tot een keuze.
Een denktank is zonder meer nodig voor de verbetering van het kennisniveau en de versterking van de Tweede Kamer.
Maar de instelling daarvan zal wellicht niet stroken met de meer beperkte oogmerken van de politieke partijen voor zover die gericht zijn op versterking van de eigen macht.
Het gaat nu echter om het algemeen landsbelang.
Deze keuze heeft altijd al een rol gespeeld, maar tot dusver alleen op de achtergrond.
Die keuze wordt nu essentieel omdat het evenwicht tussen de uitvoerende en wetgevende macht moet worden hersteld;
dat evenwicht, dat uiteraard wordt medebepaald door de rechterlijke macht, behoort immers tot een van de meest essentiële onderdelen van het fundament van onze democratische rechtsstaat.
De komst van een Denktank in het debat van de Kamer met de regering, brengt dat debat structureel op een hoger wetenschappelijk- en deskundigheidsniveau waardoor het evenwicht kan ontstaan zoals dat voor een vitale democratie essentieel is.
Het vertrouwen van de burgerij zal hierdoor toenemen en daarmee ook de stabiliteit van de samenleving.
Zwolle, 16 mei 2023
NB: Dit essay is zonder ChatGPT o.i.d. geconcipieerd